کیخسرو

کیخسرو یکی از شخصیتهای اسطوره ای شاهنامه است که سهروردی در آثارش از جمله لغت موران از آن با ستایش یاد کرده است. کیخسرو از سوی پدر (سیاوش)، زاده کیکاوس، شاه ایران، است و از سوی مادر (فرنگیس)، زاده افراسیاب، شاه توران، است. سیاوش (پدر کیخسرو) در شاهنامه، نشان پاکی، راست کرداری، صلح و دوستی، و دوری از جنگ و کینه است. عجب که پدرش کیکاوس در پی دسیسه های همسرش سودابه، او را از خود می راند و افراسیاب نیز او را به دست جلاد می سپارد. کیخسرو، بیم ناک از پدربزرگش افراسیاب در کوهستان بزرگ می شود و همراه مادرش به ایران می گریزد و سرانجام دارنده تخت شاهی ایران می شود. کیخسرو نیرومندترین، دادگرترین، و خردمندترین پادشاه شاهنامه است. حکیم فردوسی، در داستان سرایی اش هیچ نکته بدی برای کیخسرو مطرح نمی کند. کیخسرو فرهمندی است که چون جمشید، جام جهان نما دارد.اما فردوسی بزرگ، نمی گذارد تا کیخسرو به سرنوشت جمشید دچار شود. کیخسرو در اوج نیرو و برخورداری است

سراسر ز بدخواه کردم تهی / مرا گشت فرمان و گاه مهی

جهان از بد اندیش بی بیم شد / دل اهرمن زین به دو نیم شد

ز یزدان همه آرزو یافتم / و گر دل همه سوی کین یافتم

که دلهره ای اندیشه و روان او را فرا می گیرد. کیخسرو، پادشاهی خردمند است. از داستان پادشاهان پیشین آگاه است، و خوب می¬داند که چگونه قدرت خودکامه گوهر انسانی و آزادگی را از بین می برد.

روانم نباید که آرد منی / بد اندیشی و کیش اهرمنی

شوم همچو ضحاکِ تازی و جم / که با سلم و تور اندر آیم به زم

بیک سو چو کاوس دارم نیا / دگر سو چو توران پر از کیمیا

چو کاوس و چون جادو افراسیاب / که جز روی کژی ندیدی بخواب

بیزدان شوم یک زمان ناسپاس / بروشن روان اندر آرم هراس

ز من بگسلد فره ایزدی / گر آیم بکژی و راه بدی

کیخسرو با خود می اندیشیدکه چه تضمینی است که او به سرنوشت جمشید دچار نشود. مگر جمشید نبود که دادگر و فزاینده بود، اما قدرت مطلقه خرد او را کاست تا آنکه فر اهورایی از او بگسست. در اینجا، حکیم فردوسی به خوبی بیان می کند که نیروی شهریاری و پادشاهی در توان هیچ انسانی نیست و حکومت باید توزیع شده باشد تا از فساد انسانی جلوگیری کند. کیخسرو، آن خردمند فرهمند، آن فزرند سیاوش پاکدامن، مقام انسانی خود را فراتر از هر مقامی می داند. او گرفتار در گرداب پنداری متنازع است که از یک طرف به او می گوید برای فزایندگی بیشتر به نیرو و قدرت بیشتر نیاز است، و از آنجا که در حکمت خسروانی، انسان را فزایندگی و آبادانی باید، پس نیروی شهریاری ضروری است. از طرفی دیگر، او به خود دروغ نمی گوید و خوب می داند که قدرت گوهر انسانی اش را نرم نرم خواهد کاست و از او دیوی پلید خواهد ساخت. کیخسرو آزادگی انسان را به نیرومندی بر می گزیند، تا روانش تباه نگردد. فرمان هر گوشه ای از ایران را به نام پهلوانی می ویسد و لهراسب را برای جانشینی خود نامزد می کند. آنگاه در کوهستانی پر از برف از دیده ها ناپدید می شود و گیتی را ترک می گوید (برای مطالعه بیشتر، مقاله مرتضی ثاقب فر، مرگ کیخسرو، را ببینید).

بر آن آب روشن سر و تن بشست / همی خواند اندر نهان زند و است

چنین گفت با نامور بخردان / که باشید پدرود تا جاودان

کنون چون برآرد سنان آفتاب / مبینید دیگر مرا جز بخواب

شما بازگردید زین ریگ خشک / مباشید اگر بارد از ابر مشک

ز کوه اندر آید یکی باد سخت / کجا بشکند شاخ و برگ درخت

ببارد بسی برف ز ابر سیاه / شما سوی ایران نیابید راه

سر مهتران زان سخن شد گران / بخفتند با درد کنداواران

چو از کوه خورشید سر برکشید / ز چشم مهان شاه شد ناپدید